عبارت زندگی شبانه (nightlife) در همه جای دنیا معنای یکسانی ندارد، به این دلیل که مفهوم شب در هر نقطه‌ای از دنیا متفاوت است؛ درحقیقت، مفهوم شب نه فقط از کشوری به کشور دیگر و یا از شهری به شهر دیگر، که حتی از انسانی به انسان دیگر نیز متفاوت است. آنچه انسان ایرانی از عبارت زیست شبانه درک می‌کند بر اساس تصویری است که از شب در ذهن او شکل گرفته است و عوامل مؤثر بر شکل‌گیری این تصویر متعددند؛ شیوۀ زیست خانوادگی، حرفه، رسانه، جامعۀ محدود اطرافیان، مناسبات شهر و آثار هنری و نوشتاری ازجملۀ این عوامل به‌شمار می‌آیند.

مطالعات خارجی دربارۀ زندگی شبانه عمدتاً مطالعات جامعی نیستند؛ به این معنا که زندگی شبانه را به‌عنوان یک پدیده در بطن خود به‌صورت کامل و جامع بررسی نکرده‌اند، بلکه عمدتاً ناظر به مسئله‌ای خاص در بازه زمانی شب انجام شده‌اند؛ بنابراین، اولین نکته‌ای که می‌توان از مطالعۀ منابع خارجی استخراج کرد، آن است که زیست شبانه به‌عنوان یک پدیدۀ مستقل چندان شناخته‌شده نیست و ادبیات نظری دربارۀ آن چندان غنایی ندارد. شاهد دیگری بر این مدعا آن است که تعداد کتب خارجی نوشته‌شده دربارۀ زیست شبانه زیاد نیست، اما مقالات نوشته‌شده دراین‌باره بسیار بیشتر است؛ علت آن است که اولاً در راستای تعین‌بخشی به این پدیده چندان به‌تفصیل کار نشده و ثانیاً مسئله‌محوربودن پژوهش‌ها اغلب سبب شده تا حجم محتوای تولیدی در قالب مقاله، موجز و البته هدفمند باشد.

نوشتار حاضر سعی دارد به این موضوع بپردازد که زیست شبانه در ادبیات علمی دنیا و ادبیات پژوهشی داخل کشور چگونه انعکاس یافته است. هدف از پرداختن به چنین موضوعی آن است تا مخاطب بداند که زیست شبانه از دیدگاه محققان خارجی و در نسبت با جوامع دیگر چه نظام مسائلی را دربرمی‌گیرد و این نظام مسائل چه تفاوتی با نظام مسائل محققان داخل کشور دارد. آگاهی از این دو مجموعه نظام مسائل کمک می‌کند تا به درک دقیق‌تری از واقعیت زیست شبانه در ایران و سایر کشورهای جهان دست پیدا کنیم.

الف) زیست شبانه در تحقیقات خارجی

آسیب‌زابودن زندگی شبانه یکی از مسائل برجسته در تحقیقات خارجی است. محققی که به سراغ منابع خارجی می‌رود، در همان مواجهۀ اول به‌سادگی درمی‌یابد که آسیب‌ها و معضلات زیست شبانه بسیار بیشتر از فرصت‌های آن مورد توجه قرار گرفته است و ازآنجاکه اغلب مقالات علمی-پژوهشی به این‌دست موضوعات پرداخته‌اند، می‌توان نتیجه گرفت که مابه‌ازای مسائل انتخاب‌شده در دنیای واقعی پررنگ بوده است. این‌دست آسیب‌ها را می‌توان ذیل عنوان «زیست شبانه و رفتارهای پرخطر» توضیح داد. اگر پیش‌فرض را بر این قرار دهیم که زیست شبانه در جوامع غیرایرانی پیش‌تر تجربه شده و جامعۀ ایرانی پس از برخی جوامع دیگر به موجودیت این پدیده رسیده است، آنگاه ضرورت دارد تا به مطالعۀ این تجربه در آن جوامع پرداخته و ببینیم که آن‌ها زودتر از ما با چه مشکلاتی مواجه شده‌اند