دست‌فروشی شغل است

روند گسترش دست‌فروشی در کشور ما مطابق با الگوی جهانی است؛ یعنی رشدی فزاینده دارد. در واقع، هرچند عواملی مقطعی همچون رکود اقتصادی، شهرنشینی شتابان و بحران‌های ناشی از تغییر سریع تکنولوژی‌های تولید می‌توانند در رشد پدیدۀ دست‌فروشی تأثیر داشته باشند و به این معنا بتوان گمان برد که با رفع این معضلاتِ دوره‌ای از تعداد افراد شاغل در این حوزه تا حدی کاسته شود، اما عوامل ساختاری اقتصادی و ویژگی این نوع شغل از منظر امکاناتی که برای گروه‌های آسیب‌پذیر اجتماعی در کسب درآمد ایجاد می‌کند، باعث می‌شوند که این نوع از فعالیت اقتصادی به پدیده‌ای نه فقط ماندگار، که رو به گسترش در کلان‌شهرهای جهان تبدیل شود. در کشور ما نیز به احتمال زیاد تغییر زیادی در ایجاد شغل برای کسانی که امروز به دست‌فروشی مشغول هستند، نخواهد داد.

در شرایط فعلی، دست‌فروشانی که در شهرهای مختلف کشور فعالیت می‌کنند از بسیاری از امکانات حمایتی، رفاهی، سرمایه‌ای و انسانی محروم هستند. هرچند از منظر خودِ دست‌فروشان این فعالیت به‌منزلۀ شغل محسوب می‌شود، اما انتظار دارند که نهادهای مسئول هم در سطح شهر و هم در سطح دولت راهی برای تبدیل فعالیت اقتصادی‌شان به شغلی شایسته پیدا کنند.

در تحقیق مفصلی که برای ارائه به وزارت رفاه انجام شد، سه هدف کوتاه‌مدت و میان‌مدت و بلندمدت تعیین شد. در میان اهداف میان‌مدت، تدوین و اجرای طرح‌هایی برای جلوگیری از شب‌مردگی در شهر بیان شد که با سامان‌دهی دست‌فروشان در شب امکان‌پذیر است. این تحقیق در چند نکته با معطوف‌کردن پرسش‌ها در خصوص ساعات حضور دست‌فروشان در سه شهر تهران، اهواز و رشت، داده‌های قابل توجهی را استخراج کرده است.

شب، مجالی برای فرار از تنش

زمانی‌که دست‌فروشان بساط خود را در پیاده‌روهای شهر پهن می‌کنند، نزاع و تنش میان آنان و دو گروه عیان می‌شود: یکی مغازه‌داران و دیگری شهرداری. سد معبر و ارائه کالای مشابه مغازه‌داران با قیمت نازل‌تر دو دلیل عمدۀ این نزاع است. دو پرسش مهم در این پژوهش، بنیان‌های بحث پیش‌رو است: اینکه دستفروشان چه‌اندازه با شهرداری در نزاع هستند و به چه میزان با مغازه‌داران. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می‌دهد، در تهران 42 درصد دست‌فروشانی که در مجاورت مغازه‌داران بساط می‌گسترند تا به حال با مغازه‌داران مشکل داشتند. جالب توجه است که این درصدها در دو شهر اهواز و رشت کاملاً با تهران متفاوت است. در اهواز فقط 12 درصد و در رشت هم 5/12 درصد دست‌فروشانی که در مجاورت مغازه‌داران کار می‌کنند با آنها مشکل داشتند.

طبق پژوهش صورت گرفته 88 درصد دستفروشان تهرانی اعلام کردند که با مأموران شهرداری مشکل داشته‌اند. در 61 درصد موارد این مشکل با توقیف اجناس توسط مأموران شهرداری پایان یافته است. در اهواز هم حدود 64 درصد و در رشت حدود 81 درصد از دستفروشان به این پرسش که آیا با شهرداری تنش داشته‌اند پاسخ مثبت دادند.

آشکار است که در مقام مقایسه با تنش میان دست‌فروشان و مغازه‌داران، تنش بین دست‌فروشان و شهرداری بسیار بالاتر و جدی‌تر است؛ این واقعیت به‌طور غیرمستقیم در دو پرسش دیگر بازتاب یافته است. در پاسخ به این پرسش که در انتخاب ساعت کار چه معیاری را در نظر می‌گیرید، 2/39 درصد دست‌فروشان تهرانی به عدم حضور مأموران شهرداری یا پذیرش ضمنی آن‌ها برای کار در آن ساعت‌های مشخص اشاره می‌کنند. رقمی که باید آن را با 7/45 درصد دست‌فروشانی که در تهران ساعت کاری خود را از عصر تا شب انتخاب کرده‌اند مقایسه کرد؛ یعنی ساعاتی که یا دیگر مأموران شهرداری حضور ندارند، یا به‌طور ضمنی از طرف شهرداری پذیرفته شده است که در این ساعات دست‌فروشان مجاز به فعالیت هستند. در مقام مقایسه با حضور یا عدم حضور مغازه‌داران به‌عنوان معیار انتخاب ساعت کار، باید به 3/1 درصد از دست‌فروشانی اشاره کرد که در تهران این معیار را برای انتخاب ساعت کارشان عنوان کرده‌اند. هرچند حضور یا عدم حضور مأموران شهرداری در اهواز به میزان تهران تعیین‌کننده نیست، اما بازهم 21 درصد دست‌فروشان اهوازی معیار انتخاب ساعت کار خود را عدم حضور مأموران شهرداری عنوان کرده‌اند.