• در ابتدا برای این‌که حدود بحث ما مشخص شود، کمی در مورد پیشینۀ عرفان‌های نوظهور در ایران و جهان برای ما بگویید. این عرفان‌ها که به شکل قارچ‌گونه در حال گسترش هستند، از چه زمانی آغاز شده‌اند و در کشور ما هم پیشینۀ آن‌ها به چه زمانی برمی‌گردد؟

شاید بتوان گفت که حدود هفتاد سال است که ادیان جدید یا جنبش‌های نوپدید یا معنویت‌های نوظهور برای ادیان سنتی مثل اسلام، مسیحیت، یهودیت، هندویسم و بودیسم، به عنوان یک چالش مطرح شده‌اند. به بیان دیگر، سابقۀ این ادیان جدید در جهان نزدیک به هفتاد سال است و این ادیان پدیده‌‌هایی هستند که ثمرۀ ورود انسان به دنیای جدید و مدرن به حساب می­آیند. در این دوران، از یک سو خلاقیت‌های مذهبی جهان افزایش پیدا کرده و انسان‌ها با ادیان مختلف آشنا می‌شوند. از سوی دیگر هم به دلیل شرایط جهانی شدن و سرعت بالای انتقال اطلاعات، انسان‌های زیادی با ادیان‌ دیگر آشنا می‌شوند و علاوه بر این دو، انسان جدید نسبت به آن باورداشت‌های سنتی خودش قدری گرفتار تزلزل و تردید شده­است. این را هم مدنظر داشته­ باشیم که تأثیر بیش از حد جهان جدید بر فردگرایی و مرجعیت­گریزی انسان در دوران جدید، موجب ­شده تا شهروندان جهان جدید، معمولاً از مرجعیت‌های دینی فاصله بگیرند و زمینه برای پیدایش معنویت‌‌های نوظهور -که معمولا‌ً هم دست‌ساز خود انسان‌ها هستند- فراهم‌تر ­شود.

در ایران این مدت کمتر است و تاریخ دقیقی را نمی‌توان تعیین کرد اما احتمالاً بشود گفت که نزدیک سی سال است که ایران هم با پدیدۀ ادیان نوظهور یا جنبش‌های نوپدید دینی و یا معنویت‌های جدید روبه‌رو شده و این‌ها به یک چالش اجتماعی و یک چالش الاهیاتی و مذهبی برای جامعۀ ایران تبدیل شده‌اند.

• اشاره کردید که ورود انسان به عصر مدرنیته در ظهور این عرفان‌ها مؤثر بوده­است. سؤال این‌جاست که تاریخ مدرنیته به هفتاد یا هشتاد سال گذشته برنمی‌گردد، چطور شد که بعد از چندین قرن از ظهور مدرنیته، طی هفتاد سال گذشته این پدیده خودش را به این شکل نشان داده ­است؟

چندین قرن که از ظهور مدرنیته نمی‌گذرد! مدرنیته پروسه‌ای است که می‌توانیم بگوییم شاید در حدود 150سال اخیر جلوه‌های آن ظهور کرده است. طبیعتاً مؤلفه‌هایی در مدرنیته وجود دارد که ما هرچه به این سو آمده‌ایم، این مؤلفه‌ها پررنگ‌تر شده و خودش را به صورت‌های مختلفی نشان داده است. این هفتاد سال که من بیان کردم، زمان پیدایش پدیده‌ها به معنای پدیده‌های اجتماعی است که ادیان و جامعه‌شناسان و الاهیون و دانشمندان را به خودش معطوف کرده است. ممکن است قبلاً هم بوده‌اند ولی مسئله‌ای برای عرفان‌های مذهبی و برای جامعه‌شناسان نبوده است.

• اگر عقبۀ فکری مدرنیته-آغاز رنسانس- را در نظر بگیریم، متجاوز از 150 سال می‌شود!

ما مدرنیته‌های مختلفی داریم. بعضی‌ها رنسانس را به عنوان مدرنیته می­شناسند، اما شاهد پیدایش یک فکر مدرن هستیم. این فکر مدرن که مؤلفه‌هایی مانند عقل‌گرایی، فردگرایی و بدگمانی به سنت دارد، آرام آرام در سده‌هایی که شما اسم بردید تولیدات اجتماعی داشته که به این تولیدات، ادیان جدید هم اضافه­ شده و عمر آن‌ها برابر مطالعاتی که انجام شده است، نزدیک به هفتاد سال است.