مرز میان بحث دربارۀ تنهایی (Loneliness) و فردگرایی (Individualism) را شاید بتوان به نوعی مرز میان نگاه روان‌شناختی و نگاه جامعه‌شناختی به یک موضوع به حساب آورد. وقتی از تنهایی صحبت می‌شود، تمرکز روی موجودیت فرد است؛ تنهایی ضرورتاً پدیده‌ای اجتماعی نیست، هرچند که ممکن است بین بخش‌های گسترده‌ای از یک جامعه مشترک باشد. اما چون به طور فردی احساس می‌شود، بیشتر می‌توان آن را یک احساس مشترک بین افراد دانست. اما وجود همزمانی و اشتراک در این احساس، سبب نمی‌شود تا علل مشترکی برای آن پیدا کنیم. در حالی که زمانی که سخن از فردگرایی به میان می‌آید، یک پدیدۀ اجتماعی مورد توجه قرار گرفته است. یعنی بخش‌هایی از یک جامعه یا تمام یک جامعه به واسطۀ علل مشابهی دارای وضعیتی مشابه شده‌‌اند که آن وضعیت مشابه، تمام شئون زندگی‌شان را تحت تاثیر قرار داده است. با این نگاه اگر قرار باشد بین تنهایی و فردگرایی نسبتی برقرار کنیم، می‌توان تنهایی را با تمام معانی منفی و مثبتی که می‌توان برایش متصور شد، ذیل فردگرایی و به عنوان یکی از پیامدهای آن به حساب آورد. آن‌چه اغلب حاکمیت‌ها، سیاست‌گذاران و متفکران با آن سروکار دارند، همان مقولۀ کلی‌‌تر یعنی فردگرایی است؛ زیرا الگوهای ارتباطات فردی و اجتماعی تمام مناسبات یک جامعه را تحت تاثیر قرار می‌دهند و از همین رو برای مدیریت یک جامعه لازم است تا این الگوها شناسایی و مطالعه شوند. فردگرایی تنها مسئله‌ای فرهنگی یا انتزاعی نیست؛ بلکه حتی بر اقتصاد و سیاست هم تأثیرات عمیقی می‌گذارد و مناسبات آن‌ها را تغییر می‌دهد. در مطلب پیش‌رو ابتدا به طور خلاصه نگاهی به پژوهش‌های انجام شده دربارۀ فردگرایی داشته‌ایم و سپس روی شاخصی به همین نام متمرکز شده‌ایم که یک روانشناس اجتماعی هلندی به نام گیرت هافستد (Geert Hofstede) طراحی کرده است. تأکید این نوشتار بر موضوع فردگرایی است؛ پس، از پرداختن به موضوع تنهایی که بیشتر جنبه‌های روانشناسانۀ فردی دارد، صرف نظر شده است.

الف) تعیین چارچوب پژوهشی موضوع

پس از مرور ادبیات نظری و پژوهش‌های انجام شده دربارۀ فردگرایی به روشنی درمی‌یابیم که عمدتاً روانشناسان اجتماعی به این موضوع پرداخته‌اند. پس فردگرایی در وهلۀ اول موضوعی است که در حیطۀ روانشناسی اجتماعی باید مورد بررسی و مطالعه قرار گیرد. البته روانشناسی اجتماعی در ایران هنوز چندان که باید شناخته شده نیست و پژوهش‌های این حوزه چندان غنی نیستند؛ به این معنا که مسائل جامعۀ ایرانی کمتر از دیدگاه روانشناسی اجتماعی کنکاش شده‌‌اند و پژوهش‌های اندک انجام شده نیز عمدتاً کاربست چارچوب‌های نظری خارجی بوده‌‌اند تا آن‌که در صدد کشف الگوهای جدید بومی باشند.[1] همچنین فردگرایی مفهومی فرهنگی تشخیص داده شده و ذیل مطالعات فرهنگ جوامع تعریف شده است.[2] با دانستن این که فردگرایی مشخصاً در چه حوزه‌ای جای می‌گیرد و چه کسانی دربارۀ آن نظریه‌پردازی کرده‌اند، می‌توانیم نسبت به اینکه به دیدگاه‌های کدام دسته از صاحب‌نظران بیشتر اعتنا کنیم، درک بهتری داشته باشیم. همچنین دانستن این موضوع کمک می‌کند که برای مطالعۀ مسائل مرتبط با فردگرایی در ایران، به سراغ چه دسته‌ای از متخصصان و استادان برویم. به این دلیل که چارچوب‌های نظری و تخصصی در ایران چندان پررنگ نیست، ممکن است دربارۀ فردگرایی ذیل حوزه‌های علوم سیاسی، جامعه‌شناسی، روانشناسی و اقتصاد نیز اظهارنظرهایی صورت گیرد؛ ضروری است بدانیم که در فضای آکادمیک بین‌المللی، صاحب‌نظران اصلی این مفهوم، افرادی هستند که از منظر روانشناسی اجتماعی به موضوع وارد شده‌‌اند و سایر منظرها را بیشتر می‌توان رویکرد انضمامی دانست.

ب) مرور ادبیات نظری دربارۀ فردگرایی

اغلب مطالعات متمرکز بر فردگرایی نگاه خاصی به جوامع غربی به ویژه جامعۀ آمریکا دارند؛ این دسته از مطالعات یا مستقیماً جامعۀ آمریکا را مطالعه کرده‌‌اند و یا بر مبنای مطالعاتی انجام شده‌‌اند که دربارۀ فردگرایی در جامعۀ آمریکا بوده‌اند.این موضوع البته چندان پیچیده نیست؛ زیرا فردگرایی با لیبرالیسم پیوند تنگاتنگی دارد و عمدتاً در جوامع لیبرال سرمایه‌داری بروز یافته است. پیوند این مفهوم با لیبرالیسم و سرمایه‌داری باعث شده تا مطالعات انتقادی علیه آن نیز حجم قابل‌توجهی داشته باشد.

همچنین نکتۀ قابل تأمل آن است که بنا به پژوهش‌های انجام شده می‌توان گفت که فردگرایی در هر کشور و در هر جامعه نسبت به جامعۀ دیگر متفاوت است. برای نمونه، فردگرایی انگلیسی با فردگرایی آمریکایی یا فردگرایی ایرانی یا فردگرایی چینی متفاوت است و نمی‌توان همۀ آن‌ها را از یک سنخ دانست؛ احتمالاً به این خاطر که ریشه‌های فردگرایی در هر جامعه‌ای با جامعۀ دیگر متفاوت است.