ناامنی اجتماعی چیست؟ یک جست‌وجوی آنلاین ساده ما را به تعریفی معقول از امنیت اجتماعی می‌رساند: «پس از این‌که امنیت فردی مورد شناسایی قرار گرفت، افراد برای تحقق و تحکیم امنیت و جایگاه خود ناگزیر از عضویت در اجتماعات یا گروه‌های مختلف اجتماعی هستند. این سطح از امنیت تحت عنوان امنیت اجتماعی مورد توجه و بحث قرار می‌گیرد. امنیت اجتماعی، نوع و سطحی از احساس اطمینان خاطر است که جامعه و گروه در آن نقش اساسی دارد». بنابراین آن شکلی از امنیت را که به وسیلۀ بخشی از اجتماع و برای بخش دیگری از اجتماع از بین برود، می‌توانیم ناامنی اجتماعی بنامیم. با توجه به اینکه – متأسفانه – مهم‌ترین مصالح خلق ادبی نویسندگان بزرگ و کوچک مشکلات آدمیزاد است، مشکلات اجتماعیِ او برای این دسته از هنرمندان بهانه‌ای شده تا به آفرینش رمان، داستان کوتاه و دیگر گونه‌های ادبی بپردازند. گاهی این مسائل را محوری برای نقد اجتماعی قرار داده‌اند، گاهی بهانه‌ای بوده تا روایتی را در دلش جای بدهند و گاهی بدون این‌که به هیچ‌کدام از این موارد فکر کنند نوشته‌اند و درنهایت کاری درآمده کارستان. ناامنی اجتماعی شاخه‌های زیادی دارد. من قصد دارم که برخی از مهم‌ترین آن‌ها را انتخاب و در مورد داستان‌هایی که بر اساس آن‌ها نوشته شده کمی با شما صحبت کنم.

الف) سرقت‌های کوچک یا سرگذشت ناگوار دله‌دزدهای بی‌گناه

• انگلستان و دیکنز

بله، اگر شما چارلز دیکنز باشید یا حداقل مثل او فکر کنید در مورد این عبارت «بی‌گناه» شک به دل خود راه نمی‌دهید. تقریباً تمام آثار مهم دیکنز در مورد جامعه‌ای است که مردمِ خودش را فاسد کرده و در مورد مردمی است که به فساد و ناامنی جامعه دامن می‌زنند. در این میان، «الیور توییست» از مهم‌ترین آثار دیکنز است که روی یک موضوع حساس دست گذاشته است. دله‌دزدی‌های کوچک در یک جامعۀ صنعتی و به خیال خودش مترقی. «الیور توییست» را می‌توان دادخواست دیکنز علیه جامعۀ آن روزگار انگلستان دانست. پسری کوچک که بعد از مرگ پدر و مادرش برای بقا دست به یک جدال بزرگ می‌زند. فاگین را در این رمان می‌توان نماد کلیت جامعه نشان داد. می‌توان او را نمادی از مسئولان فرض کرد یا می‌شود او را یک فرد مستقل و غیرنمادی به حساب آورد. در هر صورت او کسی است که الیور را برای دزدی تربیت و از او سوء استفاده می‌کند. دیکنز برای نوشتن این رمان زمان‌های زیادی را بین نوجوانان و کودکان سارق و بزهکار گذراند. او معتقد است که سرقت‌های کوچک – دله‌دزدی‌ها – توسط سارقان واقعی رخ نمی‌دهد. دله‌دزدها خود قربانی نظامی هستند که امنیت، سلامت و زندگی آن‌ها را هدف گرفته است. دیکنز پنجه در پنجۀ دنیایی انداخته که خود را مترقی، پیشرفته و با ارزش‌های جدید معرفی می‌کند. دنیایی که در آن اگر لایق باشی، حتماً موفق خواهی شد. «الیور توییست» اعتراضی است به این دروغ. الیورها خود قربانی یک جامعۀ ناهمدل هستند و نهایتاً هم برای لقمه‌ای نان، طعمه‌ای می‌شوند تا امنیت جامعۀ خود را تحت‌الشعاع قرار بدهند.

 …

ج) دیگر آثاری که در آن‌ها ناامنی اجتماعی یک موضوع محوری است

کمی هم بپردازیم به کتاب‌هایی که داستانی خواندنی را حول محور موضوعات مرتبط به امنیت اجتماعی شکل داده‌اند. اولین اثر از این لیست کوتاه، «2666» روبرتو بولانیو است، داستانی بسیار طولانی در 5 کتاب که همگی در یک جلد منتشر شده‌اند. داستانی در مورد یک قاتل و متجاوز زنجیره‌ای که بیش از 100 زن را پس از تجاوز به قتل می‌رساند. اثر بولانیو بیشتر یک رمان جنایی و گمانه‌زن محسوب می‌شود اما سرنخ‌های خوبی در مورد «قربانی‌های انتخابی» توسط یک قاتل زنجیره‌ای به دست می‌دهد. در داستان او سنگِ مشکلات باز هم بیشتر به پای لنگ طبقۀ محروم جامعه برخورد می‌کند و این نگاه خاص بولانیویی، به «2666» رگه‌هایی از نقد جامعه‌شناختی هم می‌دهد.

دوست دارم به «میلیونر زاغه‌نشین» اشاره کنم. در «میلیونر زاغه‌نشین» اثر ویکاس سوراوپ سیاستمدار و نویسندۀ هندی انواع و اقسام مشکلات اجتماعی دیده می‌شود؛ فقر، دزدی، تعرض، تجاوز، تجارت مخدر، گروه‌های بزهکاری و غیره. داستان سواروپ یک خودانتقادیِ بسیار انسانی است در مورد آسیب‌های اجتماعی، ناامنی‌های اجتماعی و مشکلاتی که برای قربانیان این مشکلات اتفاق می‌افتد. هر جامعۀ چندفرهنگی دیگر را می‌توان به جای هند سواروپ قرار داد و مشکلات گسل‌های اجتماعی، مذهبی، اقتصادی را درک کرد. شخصیت‌های «میلیونر زاغه‌نشین» همگی در ابتدا خوشدل هستند، کودکانی پاک و مظلوم که برایشان فقط گذران روزشان مهم است و از دل همین بچه‌های مظلوم انواع و اقسام مشکلات بیرون می‌زند. «میلیونر زاغه‌نشین» را می‌توان یکی از بهترین آثار داستانی معاصر در مورد تشکیلات سازمان‌یافتۀ بزهکارانه در نیمکرۀ شرقی محسوب کرد.