میان‌تیتر: نسبت تعارض و جرم‌پروری

• بررسی روانِ فردِ مجرم به‌ویژه در جرم‌های کلان، از ترم‌های مهم در رشتۀ روانشناسی است. اساساً در وقوع جرم به‌ویژه جرم‌های خُرد که امروزه هم در سطح جامعۀ ما در حال افزایش است، وزنه به کدامین سو سنگینی می‌کند؟ روان فرد یا وضعیت جامعه‌ای که مجرم در آن زیست می‌کند؟

در نگاه جدید به مسائل آسیب‌های روانی و آسیب‌های اجتماعی، تفکیک چندانی میان فرد و گروه و یا فرد و جامعه قائل نیستند. تعامل بین این دو ساحت به میزانی است که می‌گوییم یک بزهکار یا یک مجرم یا یک انسان رشد یافته، محصول تعامل فرد و جامعه و یا تعامل فرد و گروه است.

در سهم‌بندی‌های کلاسیک و سنتی، معمولاً بین وراثت و محیط، حتی درصد تعیین می‌کردند که چندان مبنای علمی نداشت. به‌خصوص از زمانی که سیستم ارتباطاتی خیلی اوج گرفت و آدم‌ها ارتباطات خودشان را در فضای غیرعینی هم گسترش دادند و به نوعی مرزهای بین فردی، متزلزل شد؛ این تضارب و تعامل بیشتر شد. بنابراین می‌توان گفت جرم، محصول هر دوی این‌هاست.

 ناظر به پشتوانه‌های علمی در روانشناسی اجتماعی، یک اصل مسلم وجود دارد که وقتی آدم‌ها وارد گروه یا اجتماع می‌شوند، معمولاً استعدادها، توانش‌ها، فعالیت‌ها و حتی ذهنیت خودشان را به نفع گروه تغییر می‌دهند. یعنی آدم‌ها یک نوع انفعال را در مقابل گروه می‌پذیرند. متوسط آدم‌ها این گونه هستند. کسانی که از نظر شخصیتی منفعل هستند، خیلی راحت وارد هنجارهای محیطی می‌شوند و هنجارهای خودشان را به نفع هنجارهای محیطی نادیده می‌گیرند. کسانی که منفعل نیستند و یک مقدار فردیت آن‌ها قوی‌تر است، به‌راحتی رنگ گروه را نمی‌گیرند و حتی می‌توانند با گروه مخالفت کنند که این افراد دو شاخه می‌شوند؛ کسانی که ضد گروه کار می‌کنند و کسانی که از طریق مسئله‌مداری، مسئلة خودشان را حل می‌کنند. یا به عبارت دیگر، بهنجار و یا نابهنجار هستند. مثلاً یک آدم درس‌خواندة رشد‌یافته و به لحاظ شخصیتی درست، ممکن است خیلی به اقبال جامعه نگاه نکند و کار خودش را انجام بدهد. اما در جنبة نابهنجار آن، با شخصیت‌های ضداجتماعی مواجه هستیم که اتفاقاً هوش خوبی هم دارند و منفعل نیستند اما چون دارای اختلال سلوک یا اختلال ناسازگارانه هستند، فعالیت آن‌ها در جهت مقابله با هنجارها و قوانین و ارزش‌های اجتماعی است.

• درواقع یک شخصیت اولیه برای جرم لازم است. در چه صورتی این شخصیت در اجتماع، رفتار نابهنجار از خود بروز می‌دهد؟

به لحاظ تحولی و رشد روانی، این افراد شخصیت‌هایی هستند که دلبستگی آن‌ها دچار مشکل شده است، یعنی دلبستگی ناایمن دارند یا در یک فضای پرتعارض تربیتی رشد پیدا کرده‌اند. آن‌ها زمینه‌های بیشتری را برای رفتن به سمت جزم و بزه و خلاف و حتی جنایت پیدا می‌کنند. افراد ضداجتماعی عموماً در فضاهایی تربیت شده‌اند که پیوندهای عاطفی ضعیفی با هم داشته و یا تعارض خانوادگی بالایی را تجربه کرده‌اند. به عبارت دیگر، عشق‌ورزی در این خانواده‌ها به‌شدت پایین است. این افراد دارای زمینه‌های رفتار نابهنجار هستند و محیط اجتماعی می‌تواند آن زمینه‌ها را تقویت کند و یا این‌که امکان بروز آن‌ها را ندهد. ولی معمولاً در فضای اجتماعی این زمینه‌ها تقویت می‌شوند؛ به‌خصوص اگر فضا پرتعارض باشد. این تعارض‌ها می‌تواند شامل تعارض درونی مثل درون خانواده و تعارض بین نهادی، مثل خانه و مدرسه، یا تعارض مدرسه با رسانه، رسانه با حاکمیت، حاکمیت با افکار عمومی باشد. فضای پرتعارض مهم‌ترین عاملی است که می‌تواند یک شخصیت آمادة اختلال رفتاری را به یک انسان دارای رفتارهای ضداجتماعی تبدیل کند.

به نوعی جامعه و گروه پرتعارض می‌تواند پرورش‌دهندۀ مجرم باشد. هرچقدر تکلیف آدم‌ها با خودشان، با تربیت و قوانین و هنجارها و با آینده و هویت خودشان روشن‌تر باشد جرم کمتری اتفاق می‌افتد. شواهد تجربی کمی وجود دارد که کسانی که به لحاظ شخصیتی دلبستگی یا پیوند عاطفی قوی‌ای دارند یا در محیط پرتعارض رشد نکرده‌اند، و نیز واجد رشد روانی و ذهنی باشند، در اجتماع به سمت بزه و خلاف گرایش پیدا کنند. البته موارد اندکی هم دیده می‌شود که محیط، مقداری فشار و اجبار به آن‌ها تحمیل کرده است. به همین دلیل اگر از این زاویه نگاه کنیم، پایۀ شخصیتی افراد برای جرم بسیار مهم است. اما در فضای فعلی به دلیل بالا رفتن سطح تعامل، چندان نمی‌توان سهم‌بندی نمود. فضای پرتعارض، چه تعارض درونی و چه تعارض‌های بیرونی می‌تواند انسانی را بسازد که به‌راحتی خلاف کند و از خلاف به بزه و از بزه به جرم و بالاتر حرکت کند.