ادبیات و خاصه قصه می‌‌تواند موضوعات و دغدغه‌‌های بی‌‌شمار و متفاوتی را در دل خود جای دهد. پر واضح است که یکی از ارکان قصه شخصیت است و بی‌‌شمار شخصیت در فرایند خلق قصه‌‌ها آفریده می‌‌شوند. شخصیت‌‌هایی که برپایۀ الگوهای شخصیتی حقیقی هستند و بر همین اساس، ضعف‌‌ها و قوت‌‌هایشان بی‌‌شباهت به ضعف‌‌ها و قوت‌‌های آدم‌‌های حقیقی نیست.

در حقیقت، ردپایی از مسائل و کلنجارهای فراوان بشری در قصه‌‌ها دیده می‌‌شود. یکی از این دغدغه‌‌ها که علاوه بر آثار کلاسیک ادبیات به بخش جدایی‌‌ناپذیر آثار مدرن و پست‌مدرن بدل شده است؛ مفهوم فردگرایی و پیامدهای آن است.

در ادبیات و قصه نیز به عنوان مدلی از زندگی‌‌هایی حقیقی، می‌‌توانیم شاهد مسئلۀ فردگرایی یا من‌‌سالاری باشیم. حتی گاهی قصه‌‌ای آن‌چنان خوب پردازش شده است که علاوه بر نمایش پیامدهای فردگرایی، رد پای زمینه‌‌های بروز این امر نیز در اثر دیده می‌‌شود.

در این میان «تنهایی» به عنوان یکی از پیامدهای فردگرایی، ردپای پررنگ‌‌تری در آثار ادبی از خود به جا گذاشته است. درواقع آن‌چه از اواخر قرن نوزده به بعد در درونمایۀ بسیاری از رمان‌‌ها دیده می‌‌شود، تنهایی کشنده و غریب شخصیت‌‌های محوری است. درونمایه‌‌ای که از آثار کلاسیک اواخر قرن نوزده به آثار مدرن و پست‌مدرن قرن‌‌های بیستم و بیست‌‌ویکم منتقل شد.

• جنایت و مکافات

فئودور داستایفسکی، نویسندۀ مشهور روسی، در خلق شخصیت‌‌های این‌چنینی استاد بلامنازع است. قابل انکار نیست که تنهایی مزمن و بیمارگونۀ شخصیت‌‌های آثار داستایفسکی، در تاریخ ادبیات جهان بی‌سابقه است. راسکولنیکفِ «جنایت و مکافات» یکی از همین شخصیت‌‌هاست.

داستایفسکی در اولین اثر بلند خود، «جنایت و مکافات»، شخصیتی را ترسیم می‌‌کند که داستان حول محور او می‌‌گردد. راسکولنیکفی که در سن‌پترزبورگ دانشجو است و افکار عجیبی در سر می‌‌پروراند. به باور راسکولنیکف جهان برای حرکت از شر مطلق به سوی خیر محض، به ابرانسان نیازمند است. ابرانسانی که می‌‌تواند بکُشد و از بین ببرد تا جهان به آرمان‌‌شهر بدل شود.

در نگاه راسکولنیکف اصلاح جهان باید به دست ابرانسانی اتفاق بیافتد که بتواند بشریت را از دست زالوهای مزاحم برپایی صلح و خیر نجات دهد. او که از این حیث خود را منجی انسان می‌‌داند، در اولین گام خود دست به قتل پیرزنی رباخوار می‌‌زند. در حقیقت راسکولنیکف چنان در معرض فردگرایی جنون‌‌آمیز خود قرار گرفته که تسلطی بر اعمال و افکارش ندارد و در سیطرۀ تفکرات فردگرایانۀ خود هر عمل ناپسندی را در راستای اصلاح جهان مجاز می‌‌داند.

آراء و عقاید ناشی از خودپسندی راسکولنیکف او را به سمت جنایت سوق می‌‌دهد. جنایتی که مکافاتش بن‌‌مایۀ رمان حیرت‌‌انگیز «جنایت و مکافات» را می‌‌سازد.

داستایفسکی در مقابل راسکولنیکف شخصیت خودمحور دیگری را خلق می‌‌کند که او نیز اسیر من‌‌سالاری غیرقابل‌تحمل خویش است. «سویدریگایلف» که اسیر نوعی فردگرایی و خودپسندی بایرونی است. این مسئله در تمام اعمال و رفتار او پیداست. فرد درونگرا و باهوشی که بر هوش خود واقف است و خود را محور همه‌چیز می‌‌داند. او اما برخلاف راسکولنیکف، شر را نه در مسیر تحقق آرمان‌‌شهر که در راستای رسیدن به قدرت محض مجاز می‌‌داند. فردگرایی افسارگسیختۀ این دو شخصیت، اعمال شر را در راستای تحقق اهدافشان عملی می‌‌کند. درواقع آن‌‌ها تحقق هدف را به هر وسیله‌‌ای مجاز می‌‌دانند.

روسیه اما صد سال بعد از داستایفسکی به جامعه‌‌ای تبدیل می‌‌شود که مردمش را یک‌به‌یک به سمت فردگرایی سوق می‌‌دهد. پس از انقلاب بلشویک و استقرار شوراها بر روسیه و تأسیس اتحاد جماهیر شوروی، عباراتی چون خلق، جمع، اجتماع، همه، منافع مشترک، مالکیت عمومی و ترجیح جمع بر فرد، جزو جدایی‌ناپذیر دیالکتیک رهبران شوروی بود. کم‌‌کم مفهوم فرد در بین مردم و اذهان عمومی رنگ می‌‌باخت و مالکیت خصوصی از معنا ساقط می‌‌شد. مردم اتحاد جماهیر شوروی در آثار ادبی به پنگوئن‌‌هایی تشبیه می‌‌شدند که زندگی جمعی دارند و تنهایی و فردیت برایشان معنایی ندارد.

این روند تا سال‌‌های نارضایتی مردم از تصفیه‌‌های استالینی و نارضایتی از سایر رهبران شوروی و درنهایت فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی ادامه یافت.

ادبیات، در نمایشِ این نارضایتی نقش بزرگی ایفا کرد و آثار درخشانی در آشکار کردن ماهیت کمونیسم در شوروی خلق شد که همچنان جزو آثار برجستۀ ادبیات جهان محسوب می‌‌شوند. نوشته‌هایی که معقتدند «ما»ی شوروی نه تنها نتوانست ماهیت جمعی خود را حفظ کند، بلکه مردمش را به سمت تنهایی و فردیت سوق داد.

• ما

آثار پادآرمان‌شهری زیادی در نقد مفهوم «ما»ی شوروی خلق شدند که به پارادوکس ذاتی این «ما» پرداختند.

یکی از اولین آثاری که در این زمینه نوشته شد، کتاب «ما» نوشتۀ یوگنی زامیاتین است. کتابی علمی‌‌-تخیلی با جان‌‌مایۀ پادآرمان‌‌شهری که به نقد آرمان‌‌شهر جمعی شوروی می‌‌پردازد.